आधुनिक युगमा पनि माटाका भाँडाको आकर्षण कायमै, दीपावली र छठले बढायो व्यापार

कलैया–विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै बजारमा आधुनिक सामग्रीको प्रयोग बढ्दै गए पनि दीपावली तथा छठ पर्वको अवसरमा माटोबाट बनेका परम्परागत भाँडाकुँडाप्रति सर्वसाधारणको आकर्षण कायमै रहेको छ। पर्व नजिकिएसँगै बाराको कलैयालगायत विभिन्न बजारमा माटाका दियो, कलश, घैँटो, कोसिया, कुरबार, हाँडी तथा अन्य पूजासामग्री खरिद गर्ने उपभोक्ताको चहलपहल बढेको छ।

दीपावलीमा लक्ष्मीपूजाका लागि माटाका दियो बाल्ने धार्मिक परम्परा रहिआएको छ। घर, आँगन, छत, तुलसीको मठ तथा पूजास्थलमा माटाका दियो बालेर उज्यालो बनाउने चलनले यस पर्वमा माटाका सामग्रीको माग बढाउने गरेको छ। त्यस्तै छठ पर्वमा सूर्यदेव र छठी माताको पूजाका लागि माटोबाट बनेका विभिन्न सामग्री प्रयोग गरिने भएकाले यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व अझ विशेष मानिन्छ।

बजारमा विद्युतीय बत्ती, प्लास्टिक तथा धातुबाट बनेका आधुनिक सामग्री उपलब्ध भए पनि सर्वसाधारणले परम्परागत विधिअनुसार पूजा गर्न माटाका सामग्री रोज्ने गरेका छन्। माटाका दियोमा बत्ती बाल्ने र माटाका भाँडामा पूजासामग्री राख्ने परम्परालाई नयाँ पुस्ताले समेत निरन्तरता दिँदै आएको देखिन्छ।

माटाका सामग्रीको प्रयोगले धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिनुका साथै वातावरण संरक्षणमा समेत सहयोग पुग्ने गरेको छ। प्राकृतिक माटोबाट निर्माण हुने यस्ता सामग्री प्रयोगपछि सहजै वातावरणमा मिसिने भएकाले प्लास्टिकजन्य सामग्रीको विकल्पका रूपमा समेत उपयोगी मानिन्छन्।

दीपावली र छठ पर्व माटाका भाँडा उत्पादन गर्ने कुम्हाल तथा प्रजापति समुदायका लागि आम्दानीको महत्वपूर्ण अवसरसमेत बनेको छ। वर्षभरि माटाका विभिन्न सामग्री निर्माण गर्दै आएका कुम्हाल समुदायले पर्वको समयमा उत्पादन बिक्री गरेर घरपरिवारको खर्च जुटाउने गरेका छन्। उनीहरूले माटो संकलन गर्ने, भाँडालाई विभिन्न आकार दिने, घाममा सुकाउने र आगोमा पकाएर बजारमा बिक्रीका लागि ल्याउने गर्दछन्।

यद्यपि पछिल्लो समय औद्योगिक सामग्रीको बढ्दो प्रयोग, कच्चा पदार्थको अभाव, उत्पादन लागत वृद्धि र उचित बजार मूल्य नपाउने समस्याले परम्परागत माटाका भाँडा बनाउने पेसा प्रभावित हुँदै गएको छ। नयाँ पुस्ता अन्य पेसातर्फ आकर्षित हुन थालेपछि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको कुम्हाल समुदायको सीपसमेत संकटमा पर्ने चिन्ता बढेको छ।

स्थानीय जानकारहरूका अनुसार माटाका भाँडाको प्रयोगलाई धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित नराखी स्थानीय उत्पादन, संस्कृति र मौलिक पहिचानको संरक्षणसँग जोड्न आवश्यक छ। स्थानीय सरकारले कुम्हाल समुदायलाई आवश्यक तालिम, सहुलियतपूर्ण ऋण, कच्चा पदार्थको सहज उपलब्धता तथा बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सके यस पेसालाई थप व्यवस्थित बनाउन सकिने उनीहरूको भनाइ छ।

आधुनिक प्रविधिको युगमा पनि माटाका दियोमा बल्ने उज्यालोले नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राखेको छ। दीपावली र छठका अवसरमा माटाका सामग्रीको प्रयोग र खरिदलाई प्राथमिकता दिन सके धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणसँगै स्थानीय कुम्हाल समुदायको रोजगारी तथा आर्थिक अवस्थामा समेत सकारात्मक योगदान पुग्ने देखिन्छ।