निःशुल्क उपचारको भिडियोदेखि स्वास्थ्यको वास्तविक सूचकसम्म : कटहरिया अन्तिम स्थानमा

 रौतहटको कटहरिया नगरपालिकाका मेयर अजयप्रकाश जयसवालले सामाजिक सञ्जालमा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा बिरामीले निःशुल्क उपचार पाइरहेको भिडियो सार्वजनिक गर्दै स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी रहेको सन्देश दिन खोजेका छन् । तर, जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय रौतहटको वार्षिक समीक्षा प्रतिवेदनले भने नगरपालिकाको स्वास्थ्य क्षेत्रको समग्र तस्वीर त्यसको ठीकविपरीत देखाएको छ ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा सञ्चालन भएका स्वास्थ्य कार्यक्रमको जिल्ला स्तरीय वार्षिक समीक्षामा कटहरिया नगरपालिकाका १८ स्थानीय तहमध्ये १८औँ अर्थात् अन्तिम स्थानमा परेको छ । यसले एउटा प्रश्न खडा गरेको छ- केही बिरामीले निःशुल्क उपचार पाउनु मात्रै नगरपालिकाको समग्र स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी भएको प्रमाण हो ?

स्वास्थ्य कार्यक्रमको मूल्यांकनमा सेवा प्रवाह, कार्यक्रम कार्यान्वयन, उपलब्धि तथा विभिन्न स्वास्थ्य सूचकलाई आधार बनाइएको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयले जनाएको छ । सो मूल्याङ्कंकनमा कटहरियाको कार्यसम्पादन कमजोर देखिएको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका सूचना अधिकारी अनिलकुमार कर्णले बताएका थिए । कर्णका अनुसार स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रम समयमै सञ्चालन हुन नसक्नु र निर्धारित स्वास्थ्य गतिविधि समयमा सम्पन्न हुन नसक्दा नगरपालिकाको समग्र कार्यसम्पादन प्रभावित भएको हो ।

जनशक्ति र औषधिको समस्या कि व्यवस्थापनको कमजोरी ?

कटहरिया नगरपालिकाका तत्कालीन स्वास्थ्य शाखा प्रमुख दिनेश यादवले भने स्वास्थ्य क्षेत्र कमजोर देखिनुका पछाडि जनशक्ति अभाव, औषधि आपूर्तिमा ढिलाइ र बजेट व्यवस्थापनलगायतका व्यावहारिक समस्या रहेको बताएका थिए । उनका अनुसार गर्भवतीको एएनसी तथा सुत्केरीपछिको पीएनसी जाँचका लागि आवश्यक जनशक्ति पर्याप्त छैन । औषधि समयमै उपलब्ध नहुँदा स्वास्थ्य संस्थाको सेवा प्रवाहसमेत प्रभावित हुने गरेको उनको भनाइ थियो ।

सबैभन्दा गम्भीर तथ्यका रूपमा उनले बच्चा जन्मेदेखि २४ महिनासम्म २४ पटक स्वास्थ्य जाँच गर्नुपर्ने व्यवस्था भए पनि जनशक्ति अभावका कारण कटहरियामा औसतमा ४–५ पटक मात्रै स्वास्थ्य जाँच हुने गरेको बताएका थिए । यदि यो अवस्था समीक्षाको अवधिमा पनि कायम थियो भने, सामाजिक सञ्जालमा देखाइएको केही बिरामीको निःशुल्क उपचारभन्दा ठूलो प्रश्न बाल स्वास्थ्य, मातृ स्वास्थ्य र नियमित स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा उठ्छ ।

बजेट छ, तर प्राथमिकता कहाँ ?

तत्कालीन स्वास्थ्य शाखा प्रमुख यादवका अनुसार स्वास्थ्य संस्थाको नियमित सञ्चालनका लागि आवश्यक स्रोतसाधनको समेत अभाव छ । औषधि खरिदमा बजेट छुट्याइए पनि स्वास्थ्य क्षेत्रका अन्य कार्यक्रम, जनशक्ति तथा आवश्यक पूर्वाधारका लागि पर्याप्त बजेट विनियोजन हुन नसकेको उनको भनाइ थियो । यसले कटहरियाको स्वास्थ्य समस्या केवल ‘औषधि छैन’ वा ‘कर्मचारी छैन’ भन्ने तहमा सीमित नरहेको देखाउँछ । स्वास्थ्य सेवा सुधारका लागि बजेटको आकारसँगै त्यसको प्राथमिकता, कार्यान्वयन क्षमता र अनुगमन पनि महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ ।

वडाध्यक्षको आरोप अझ कडा

कटहरिया नगरपालिका–४ का वडाध्यक्ष चन्दन कुशवाहाले त मेयर जयसवाल निर्वाचित भएयता नगरपालिकाको स्वास्थ्य तथा शिक्षा क्षेत्र लथालिंग अवस्थामा पुगेको आरोप लगाएका छन् । कुशवाहाका अनुसार प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रदेखि वडा तहका स्वास्थ्य कार्यालयसम्म नियमित औषधि र जनशक्तिको समस्या रहने गरेको छ । विद्यालयमा समेत गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न नसकिएको उनको दाबी छ । अनजिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयको मूल्यांकनमा कटहरिया स्वास्थ्य कार्यक्रमको कार्यसम्पादनमा अन्तिम स्थानमा पर्नुले नगरपालिकाको स्वास्थ्य व्यवस्थापनमाथि उठाइएका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्ने अवस्था नरहेको देखिन्छ ।

दुर्गा भगवती पहिलो, कटहरिया अन्तिम

उही समीक्षामा दुर्गा भगवती गाउँपालिका लगातार दोस्रोपटक जिल्लामै पहिलाे भएको छ । एउटै जिल्लाका १८ स्थानीय तहमध्ये एक स्थानीय तह पहिलो र अर्को अन्तिम स्थानमा पर्नुले स्थानीय तहअनुसार स्वास्थ्य कार्यक्रमको कार्यान्वयन, सेवा प्रवाह र उपलब्धिमा ठूलो अन्तर रहेको संकेत गर्छ । त्यसैले कटहरियाको स्वास्थ्य अवस्थाबारे निष्कर्ष निकाल्दा सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरिएको एउटा भिडियोभन्दा स्वास्थ्य कार्यक्रमको समग्र कार्यसम्पादन, मातृ तथा बाल स्वास्थ्य सेवा, जनशक्ति, औषधि उपलब्धता, बजेट कार्यान्वयन र स्वास्थ्य सूचक बढी अर्थपूर्ण आधार बन्न सक्छन् ।