अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद पनि इरानको २ अर्ब डलरको गोप्य सैन्य सञ्जालकाे खुलासा

तेहरान, १४ कार्तिक । इरानले सन् २०२५ को जनवरीयता कम्तीमा २ अर्ब डलर बराबरका सैन्य सामग्री, विस्फोटक पदार्थ र भारी ट्रकहरू भित्र्याउन ५,००० भन्दा बढी सैन्य निकायहरूको एउटा गोप्य सञ्जाल खडा गरेको बताइएको छ।  सबै निकायहरूको नाम एमओडीबाट सुरु हुन्छ। रोयटर्सको अनुसन्धानअनुसार, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी र पश्चिमा राष्ट्रहरूका प्रतिबन्धका बाबजुद पनि यो गतिविधि जारी छ।

फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले गरेको आक्रमणपछि सुरु भएको द्वन्द्वका क्रममा इरानले हजारौँ क्षेप्यास्त्र (मिसाइल) र ड्रोनहरू प्रहार गरेको थियो। यस अनुसन्धानले इरानले कसरी ती हतियारहरूको भण्डार पुनःपूर्ति गर्न सक्यो भन्ने खुलासा गरेको छ।

अनुसन्धानका अनुसार, यो जटिल संयन्त्र 'इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स' र 'बोन्याद' भनिने व्यावसायिक समूहहरूसँग जोडिएको छ, जसलाई इरानका उच्च वर्ग (एलिट) ले नियन्त्रण गर्छन्। सन् २०१६ देखिका ढुवानीसम्बन्धी कागजात र विवरणहरूमा यसका आर्थिक गतिविधिहरूको प्रमाण फेला परेको छ।

रोयटर्सले फेला पारेअनुसार, पश्चिमा सरकारहरूले यी निकायहरूमध्ये कुनैमाथि पनि अहिलेसम्म प्रतिबन्ध लगाएको प्रमाण भेटिएको छैन।

नेटवर्क कसरी काम गर्छ?

इजरायली-अमेरिकी जोखिम परामर्शदाता '२४० एनालिटिक्स' सँगको सहकार्यमा रोयटर्सले पहिलो पटक पहिचान गरेको यो नेटवर्क तेहरानको सैन्य खरिद र प्रतिबन्ध छल्ने उपकरणको मेरुदण्डको रूपमा काम गर्ने बताइएको छ। यी एजेन्सीहरूले फारसीमा 'एमओडी ' वा 'भीओडीजेए' अक्षरहरूबाट सुरु भएको र त्यसपछि लामो रूपमा लेखिएको पाँच वा छ-अङ्कको सङ्ख्या भएको एउटै नामकरण ढाँचाअन्तर्गत सञ्चालन गर्थे।

सबैले रक्षा मन्त्रालयको तेहरान ठेगाना साझा गर्छन् र स्थापना मिति फेब्रुअरी ११, १९७९ (अयातोल्लाह खोमेनीले सत्ता सम्हालेको दिन) दाबी गर्छन्। कर्पोरेट रेकर्डहरूले देखाउँछन् कि धेरैजसो वास्तवमा २०१३ मा सिर्जना गरिएका थिए, जब प्रतिबन्धहरूले इरानको तेल निर्यात र मुद्रालाई कुचलिरहेको थियो।

तिनीहरूले फ्रन्टम्यान र विदेशी शेल कम्पनीहरूको जाल प्रयोग गरे, जसलाई सामूहिक रूपमा 'ट्रस्टी' भनिन्छ। यसले अवैध तेल बिक्रीबाट प्राप्त आम्दानीलाई इरानको मिसाइल र ड्रोन शस्त्रागारहरू पुनःपूर्ति गर्न प्रयोग गर्छ।

रोयटर्सले समीक्षा गरेका ९७ प्रतिशत ढुवानीमा, लेनदेनहरू "मुद्रा स्थानान्तरण बिना" व्यवस्थित गरिएका थिए, त्यसैले थोरै पैसाले मात्र सीमा पार गर्छ जहाँ यसले प्रतिबन्धको अलर्ट ट्रिगर गर्न सक्छ। यी संस्थाहरू मार्फत हुने प्रमुख आयातहरूमा चीन, रुस र जर्मनी जस्ता राष्ट्रहरूबाट प्राप्त रकेट प्रोपेलेन्ट, कम्पोनेन्ट र हेभी-ड्युटी लन्चरहरू समावेश छन्।

यो कसरी पत्ता लाग्यो?

२४० एनालिटिक्सका अर्थशास्त्री नोआम बिनस्टोकले जुन २०२५ मा अाइअारजीसी को तलब ह्यान्डल गर्ने र टेलिग्राम तथा 'विकीइरान' साइटमा प्रसारित हुने लीक भएका बैंक सेपाह कागजातहरू प्रशोधन गर्दा यो ढाँचा देखे। ब्यालेन्सले उनलाई चकित पार्यो। २०२४ को अन्त्यमा छत्तीस एजेन्सीहरूले विदेशी मुद्रामा १.२ अर्ब डलर राखेका थिए र बाँकीले स्थानीय मुद्रामा लगभग १.८ अर्ब डलर राखेका थिए।

उनले पछि पत्ता लगाए कि एजेन्सीहरूले तेल राजस्व प्राप्त गरिरहेका थिए र दोहोरो-प्रयोग उपकरणहरू खरिद गरिरहेका थिए। प्रत्येक एजेन्सीले एक अद्वितीय ११-अङ्कको ID बोक्छ, जुन ढुवानी कागजातहरू, इनभ्वाइसहरू र बैंक खाताहरूमा दोहोरिएको थियो। यसले अगाडिका कम्पनीहरू पछाडि पनि नेटवर्कलाई ट्रस गर्न योग्य बनायो। त्यसपछि रोयटर्सले ढुवानी कागजातहरू, सामाजिक सञ्जाल फुटेज, उपग्रह इमेजरी र राज्य मिडियाविरुद्ध लगभग १९,००० आयात रेकर्डहरूको अंश क्रस-चेक गर्यो।

सबैभन्दा ठूलो खरिददार

एउटा एजेन्सी, एमओडी ३४६४२८, प्रमुख रूपमा बाहिर आयो। यसको आयात मार्च २०२३ सम्मको ४४ करोड २० लाख डलरबाट बढेर अर्को वर्ष ९८ करोड ८० लाख डलर पुगेको छ, जसले गर्दा यो इरानको शीर्ष दस आयातकर्तामा पर्छ। जनवरी २०२५ देखि जुन २०२६ सम्म, यसले रकेट प्रोपेलेन्ट सामग्री, विस्फोटक पदार्थ र हतियारका कम्पोनेन्टसहित २.३ अर्ब डलरको सैन्य हार्डवेयर ल्यायो।

जनवरी र अप्रिल २०२५ को बीचमा, यसले बन्दर अब्बास मार्फत सोडियम क्लोरेट र अन्य पर्क्लोरेटहरूसहित ८८६ टन रसायनहरू आयात गर्‍यो, जो ठोस रकेट इन्धनका लागि प्रमुख अग्रदूतहरू हुन्। तिनीहरूको उत्पत्ति चीनको रूपमा सूचीबद्ध गरिएको थियो।

स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै, रोयटर्सले रिपोर्ट गरेको छ कि दक्षिणी इरानको शाहिद राजाई बन्दरगाहमा २६ अप्रिल २०२५ मा भएको विस्फोट डकसाइड कन्टेनरहरूमा रहेको ढुवानीबाट सोडियम पर्क्लोरेट प्रज्वलित हुँदा भएको थियो। इरानी राज्य मिडियाले रिपोर्ट गरेको छ कि रसायनहरू 'सिना पोर्ट एण्ड मरीन सर्भिसेज डेभलपमेन्ट कम्पनी' द्वारा भण्डारण गरिएका थिए, जुन इरानका सर्वोच्च नेताद्वारा प्रत्यक्ष रूपमा नियन्त्रित बहु-अरब डलरको फाउन्डेसन 'बोन्याद मोस्ताजाफान' को स्वामित्वमा छ।

यस विस्फोटमा कम्तीमा ७० जनाको मृत्यु भएको थियो र १,२०० भन्दा बढी घाइते भएका थिए।

ट्रक र लन्चरहरू

उक्त एजेन्सीले ४३५ वटा 'इभेको'  ट्रकहरू पनि आयात गर्‍यो, जुन सेनाले छद्मवेशी मोबाइल मिसाइल लन्चरहरूको रूपमा प्रयोग गर्दछ। २०२२ मा छ वटा समान ट्रकहरूको खरिद अन्ततः 'सहारा थन्डर' लाई डेलिभर गरियो, जुन ड्रोन निर्मातालाई अमेरिकाले २०२४ मा रुससँग व्यापारको लागि प्रतिबन्ध लगाएको थियो।

एमओडी ३४६४२८ ले हजारौँ टोयोटा हिलक्स र ल्यान्ड क्रूजर पिकअपहरू पनि ल्यायो, जसलाई  आइआरजीसी ले भारी मेसिन गनहरू माउन्ट गर्न परिमार्जन गर्दछ। इभेकोले इरानमा यसको कुनै पनि सवारीसाधनको उपस्थिति आफ्नो नियन्त्रण बाहिर रहेको बताएको छ, र टोयोटाले इरानमा कुनै व्यवसाय नगर्ने बताएको छ।

युद्धमार्फत आयात

फेब्रुअरी २८ मा युद्ध सुरु भएपछि पनि डेलिभरी जारी रह्यो। अघिल्ला साताहरूमा, इरानले ९३ टन चिनियाँ टाइटेनियम प्राप्त गर्‍यो, जुन एक उच्च-शक्तिको धातु हो र जसलाई हतियार तथा प्रतिबन्ध विज्ञहरूले मिसाइल एयरफ्रेम र रकेट मोटर केसिङहरू निर्माण गर्न प्रयोग गर्न सकिने बताएका छन्।

यसले चीनबाट उत्पन्न हुने २६८ टन नाइट्रोसेलुलोज र २७६ टन अन्य रसायनहरू पनि आयात गर्‍यो, जो पर्क्लोरेट समावेश कोडअन्तर्गत सूचीबद्ध थिए , जुन रकेट प्रोपेलेन्ट र विस्फोटक पदार्थ दुवैका लागि प्रयोग हुन्छ)।

मासिक आयात मार्चमा ४७ प्रतिशतले घटेर ५४ मिलियन डलरमा पुगेको थियो तर मे सम्ममा ७७ मिलियन डलरमा पुनः स्थापित भयो।

७६ लाख डलर मूल्यका रुसी डेटोनेटरहरू पनि पाँच ढुवानीमार्फत इरान आइपुगेका थिए, जसमा अन्तिम ढुवानी जुनमा थियो। २ करोड ७० लाख डलर मूल्यका सामानहरू युएईबाट उत्पन्न भएको रेकर्ड गरिएको थियो, जुन अमेरिकाले जुनमा आफ्नो नाकाबन्दी छोटो समयको लागि स्थगित गरेपछिको सबैभन्दा पछिल्लो दिन हो।

इरानले कम्प्युटर-नियन्त्रित खराद  र इलेक्ट्रोन-बीम भट्टीहरूजस्ता सटीक मेसिनरीहरू पनि किनेको छ, जुन मिसाइल र ड्रोनका बडीहरू निर्माण गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।

निष्कर्षहरूको समीक्षा गर्ने विज्ञहरूले यसलाई इरानको ड्रोन र क्षेप्यास्त्र भण्डार पुनः निर्माण गर्ने "औद्योगिक स्तरको प्रयास" भनेका छन्। उनीहरूले यसमा प्रयोग भएका धेरै सामग्रीहरू 'दोहोरो प्रयोग' का हुन्, जसको उपयोग नागरिक प्रयोजनका लागि पनि हुन सक्छ भनी औँल्याएका छन्।

रोयटर्सको निष्कर्षबारे प्रतिक्रिया दिँदै अमेरिकी अर्थ मन्त्रालय की एक प्रवक्ताले अमेरिकाले "उक्त शासनको आर्थिक जीवनरेखा काटिदिएको छ" भनिन । उनले थपिन्, "यद्यपि उक्त शासनले हाम्रा कडा प्रतिबन्धहरू छल्न, आफ्ना सैन्य तथा हतियार कार्यक्रमहरूका लागि रकम जुटाउन र विदेशी मुद्रा प्राप्त गर्न हताश प्रयासहरू जारी राख्न सक्छ, तर हामी सधैँ १० कदम अगाडि छौँ।"

यद्यपि, अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयका प्रतिबन्धसम्बन्धी पूर्व वरिष्ठ अधिकारी मियाद मालेकीले यस प्रणालीलाई सेनाको "जीवनरेखा" र यसको व्यापारको "पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली (ecosystem)" भनेका छन्। इरानविरुद्ध अमेरिकी प्रतिबन्ध कार्यक्रमको तर्जुमा गर्न सघाएका मालेकीले रोयटर्सलाई बताए, "यहाँ देखिएको कुरा भनेको वर्तमान द्वन्द्वका बेला र त्यसभन्दा धेरै वर्ष अघिदेखि उक्त शासनको सैन्य जीवनरेखाको रूपमा काम गरिरहेको प्रणाली हो… यो इरानी सेनाको व्यापारिक कारोबारको पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली नै हो।"

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले आफूलाई यस अवस्थाबारे "जानकारी नभएको" बताएको छ। रोयटर्सलाई फ्याक्समार्फत पठाइएको विज्ञप्तिमा मन्त्रालयले भनेको छ, "हामी क्षेत्रीय शत्रुतालाई दुर्भावनापूर्ण ढङ्गले चीनसँग जोड्ने वा चीनको प्रतिष्ठामा आँच पुर्‍याउने प्रयासहरूको दृढ विरोध गर्छौँ।"

हालसम्म, इरानी निकायहरू, रुसी रक्षा मन्त्रालय, ह्वाइट हाउस, सेन्टकम र संयुक्त अरब इमिरेट्सले यी निष्कर्षहरूमाथि कुनै टिप्पणी गरेका छैनन्।