काठमाडाैं, ४ कात्तिक । आज विजया दशमी (दसैँ) हिन्दुहरूको एक प्रमुख र महान् चाड हो ।
जुन असत्यमाथि सत्यको र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। यस पर्वसँग जोडिएका पौराणिक तथा धार्मिक कथा मुख्यतया दुईवटा ऐतिहासिक र धार्मिक घटनाहरूसँग सम्बन्धित छन्: भगवान रामद्वारा रावणको वध र भगवती दुर्गाद्वारा महिषासुरको वध।
भगवती दुर्गा र महिषासुरको कथा (शक्तिको उपासना) : पौराणिक मान्यताअनुसार प्राचीन कालमा स्वर्ग र पृथ्वीमा महिषासुर नामक एक अत्याचारी राक्षसले हाहाकार मच्चाएको थियो। ब्रम्हाजीबाट अमरत्वको वरदान पाएको महिषासुरले देवराज इन्द्रसहित सबै देवताहरूलाई पराजित गरेर स्वर्गबाट निष्कासन गरिदियो र तीनै लोकमा आफ्नो अधिपत्य जमायो। देवताहरू संकटमा परेपछि उनीहरूले भगवान ब्रह्मा, विष्णु र शिवको शरणमा पुगे।
देवताहरूको साझा तेज (उर्जा) बाट एक दिव्य शक्तिको रूपमा माता दुर्गा (महाशक्ति) को आविर्भाव भयो। सबै देवताहरूले आ-आफ्ना शक्तिशाली हतियारहरू मातालाई प्रदान गरे (जस्तै: शिवको त्रिशूल, विष्णुको चक्र, इन्द्रको वज्र आदि)। देवी दुर्गा र महिषासुरबीच ९ दिनसम्म घमसान युद्ध भयो। दसौँ दिनको अन्त्यमा माता दुर्गाले महिषासुर राक्षसको वध गरी संसारलाई उसका अत्याचारबाट मुक्त गरिन्।
यही खुसीयालीमा देवीले असुरी प्रवृत्तिको संहार गरेको दिनलाई 'विजया दशमी' का रूपमा मनाउन थालियो। यसैले दसैँको पहिलो दिनदेखि नौ दिनसम्म (नवरात्रभर) शक्ति स्वरूपा दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गरिन्छ।
भगवान राम र रावणको कथा (मर्यादा र सत्यको विजय) ः अर्को प्रमुख पौराणिक कथा त्रेतायुगसँग जोडिएको छ। भगवान विष्णुका अवतार श्रीरामचन्द्रले लंकाका शक्तिशाली तथा अहंकानी राजा रावण लाई परास्त गरी सीतालाई मुक्त गरेको कथा यस पर्वको अर्को आधार हो। लंकाका राजा रावणले माता सीताको हरण गरेपछि भगवान राम, भाइ लक्ष्मण र बाँदर सेनाको सहायताले लंकामा आक्रमण गर्नुभयो। राम र रावणबीच लामो र भीषण युद्ध भयो। युद्धमा विजयी हुनका लागगि भगवान रामले महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको रूपमा भगवती दुर्गाको आराधना (चण्डी पूजा) गरी शक्ति प्राप्त गरेका थिए ।
आश्विन शुक्ल पक्षको दशमी तिथिमा भगवान रामले रावणको वध गर्नुभयो र असत्यमाथि सत्यको पूर्ण विजय भयो। यसै ऐतिहासिक विजयको उत्सवस्वरूप यस दिनलाई 'विजया दशमी' भनिएको हो।
विजया दशमीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वः
टीका र जमराको प्रसाद: यस दिन मान्यजनहरूको हातबाट रातो टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। रातो रङलाई शक्ति, उर्जा र रगतको सम्बन्धसँग जोडिन्छ भने जमरालाई उमंग र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
असत्यमाथि सत्यको विजय: विजया दशमीले हामीभित्र रहेका अहंकार, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र असुरी प्रवृत्तिहरू (जस्तै रावण र महिषासुरको प्रतीक) लाई परास्त गरी सद्गुण, सत्य र नैतिकताको बाटोमा हिँड्न प्रेरणा दिन्छ।
धान भित्र्याउने पर्व: सांस्कृतिक रूपमा नेपालमा यो समय नयाँ अन्न बाली (धान) पाक्ने र किसानहरूले घर भित्र्याउने समय पनि हो, जसले गर्दा यस पर्वलाई कृषिसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिन्छ।
बडादसैँको अवसरमा मान्यजनहरूको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्दा उमेर, सम्बन्ध र लिंगको आधारमा फरक-फरक पौराणिक मन्त्र तथा आशीर्वादहरू दिने सनातन परम्परा रहिआएको छ। यसरी आशीर्वाद दिँदा पुरुष र महिला (विशेषगरी कन्याहरू र सौभाग्यवती नारीहरू) का लागि छुट्टाछुट्टै शास्त्रीय तथा पौराणिक आशीर्वादका मन्त्रहरू उच्चारण गरिन्छन्:
पुरुषहरूलाई सामान्यतया आयु, तेज, ऐश्वर्य, र यश प्राप्त होस् भनेर निम्न वैदिक मन्त्र उच्चारण गर्दै आशीर्वाद दिइन्छ, जसअनुसार जसअनुसार यस्ताे मन्त्र भनिन्छ
आयु द्रोणसुते, श्री दध्रचने, शत्रुकक्षयं राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे, गतिश्च पवने, मानं च दुर्योधने।।
सौर्यं शान्तनवे, बलं हरितले, सत्यं च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे, भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायणे।।
महिलाहरूलाई सुयश, सौभाग्य, दीर्घायु, र परिवारमा सुख-समृद्धि प्राप्त होस् भन्ने कामनासहित निम्न मन्त्र उच्चारण गरी आशीर्वाद दिइन्छ, जसअनुसार यस्ताे मन्त्र भनिन्छ,
जयन्ती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥
आयो सौभाग्यं, धनधान्यं, पुत्रं, पौत्रं, तथैव च।
सर्वमंगल मंगले शिवे सर्वार्थ साधिके, शरण्ये त्र्यम्बके गौरी नारायणी नमोऽस्तु ते॥
