१०० वर्षसम्म दराजमा बन्द जीवावशेष खाेलियाे, पत्ता लाग्याे डायनासोरकाे नयाँ प्रजाति

काठमाडौं, ४ कात्तिक। करिब १०० वर्षअघि एउटा जीवाशेष फेला परेको थियो, जसको अध्ययन गर्नु आवश्यक छ भन्ने वैज्ञानिकहरूलाई लागेन। अहिले, त्यही जीवाशेषले डाइनोसरको एउटा नयाँ प्रजाति पत्ता लगाउन मद्दत गरेको छ।

ठूलो बाघ जत्रो आकार र ठूला नङ्ग्रा भएको यो शिकारी जीव, युरोपमा फेला परेको दुई खुट्टाले हिँड्ने मांसाहारी डाइनोसरहरूको समूहको पहिलो सदस्य हो। युनिभर्सिटी कलेज लन्डनका अनुसन्धानकर्ताहरूको टोलीका अनुसार, यो समूहलाई 'मेगार्याप्टोरान' (megaraptorans) भनेर चिनिन्छ।

प्याटागोनियामा बस्ने अन्तिम ज्ञात 'मेगार्याप्टोरान' हरू करिब १० मिटर लम्बाइका हुन्थे। यिनीहरू डायनासोर युगको अन्तिम चरणमा अर्थात् करिब ५ करोड वर्षअघि अस्तित्वमा थिए। इन्भिक्टार्क्स  वा इन्भिक्टिबेलाट्रिक्स  जस्ता साना मेगार्याप्टोरानहरूले स्तनधारी जीव, साना छेपारा र डायनासोरका बच्चाहरू लगायतका साना प्राणीहरूको सिकार गर्थे। अर्कोतर्फ, ठूला मेगार्याप्टोरानहरूले भने विशाल शाकाहारी जनावरहरूलाई आफ्नो आहार बनाउँथे।

यस जीवको बारेमा जानकारी प्रदान गर्ने जीवाश्म सन् १९२४ मा इङ्गल्याण्डको दक्षिणी तटमा अवस्थित आइल अफ वाइटबाट प्राकृतिक इतिहास संग्रहालयले प्राप्त गरेको थियो। मेगार्याप्टोरानको यो नयाँ प्रजाति टायरानोसरहरूसँग नजिकको सम्बन्ध राख्छ, एउटा समूह जसमा टायरानोसरस समावेश छ, जसले लगभग १२ करोड वर्ष पहिले क्रेटासियस अवधिमा संयुक्त अधिराज्यमा बसोबास गर्थे। यस जीवलाई इन्भिक्टिबेलाट्रिक्स एम्बेरिना नाम दिइएको छ; इन्भिक्टिबेलाट्रिक्स ले "अपराजित महिला योद्धा" को अर्थ दिन्छ।

'रोयल सोसाइटी ओपन साइन्स' नामक जर्नलले यस विषयमा एउटा प्रतिवेदन प्रकाशित गरेको छ। उक्त प्रतिवेदनका प्रमुख लेखक क्यासियस मोरिसनले भने, "आफ्नो समयमा यो एक शक्तिशाली र सर्वोच्च शिकारी थियो; यदि यो आज जीवित भएको भए, मानिसहरूका लागि यो 'टी-रेक्स' भन्दा पनि बढी खतरनाक हुने थियो।"

मोरिसनका अनुसार, "हाम्रो शरीरको आकार यसको तुलनामा करिब एक तिहाइ मात्र हुने भएकाले, हामी यसका लागि उपयुक्त सिकार बन्ने थियौं, यसले पक्कै पनि हामीलाई पछ्याउने थियो।" मोरिसनका अनुसार, 'टी-रेक्स' ले भने मानिसहरूलाई खासै वास्ता गर्ने थिएन, किनकि यसको तुलनामा मानिसहरू निकै साना हुने थिए।

मोरिसनले यति धेरै वर्षसम्म यो जीवाशेष कसैको नजरमा नपरेको देख्दा आश्चर्य व्यक्त गरे। उनले भने, "वास्तविक रहस्य त यो हो कि यति लामो समयसम्म यो जीवाशेष कसरी कसैको ध्यानबाट ओझेलमा पर्यो। यो झन्डै १०० वर्षसम्म एउटा दराजभित्र थन्किएर बसेको थियो। 'आइल अफ वाइट' मा धेरै हड्डीहरू फेला परेका छन्—अब अरू के-के कुरा प्रकाशमा आउने हुन्, कसलाई थाहा छ र?"

मोरिसनले बताएअनुसार इन्भिक्टिबेलाट्रिक्स तीनदेखि चार मिटर लामो र करिब १.५ मिटर अग्लो थियो। यसका हात र पञ्जाहरू १० देखि २० सेन्टिमिटरसम्म लामा हुन्थे। यसले सम्भवतः साना डायनासोर, छेपारा र स्तनधारी जीवहरूलाई आफ्नो आहारा बनाउँथ्यो, यस्ता जीवहरू जसले आफ्ना सिकारलाई लखेटेर समात्थे र तिनलाई खानुअघि आफ्ना विशाल हात तथा पञ्जाहरू प्रयोग गरी चिरा-चिरा पार्थे। यो जीवावशेष 'आइल अफ वाइट' को दक्षिण-पश्चिमी तटमा रहेको एक भिरको ढलानमा, सौखिन जीवाश्मविद् रेजिनाल्ड वाल्टर टलीद्वारा पत्ता लगाइएको थियो।

टलीले त्यहाँ बाघको आकारको, सिकारी जीवको खप्परको एउटा टुक्रा फेला पारेका थिए। 'मेगार्याप्टोरान' समूहका जीवहरू एसियामा उत्पत्ति भई पछि युरोपतर्फ बसाइँ सरेको मानिन्छ। इन्भिक्टिबेलाट्रिक्स को माध्यमबाट, वैज्ञानिकहरूले प्रारम्भिक मेगार्याप्टोरानहरूबारे अझ बढी जानकारी प्राप्त गर्ने आशा राखेका छन्—जसमा यी जीवहरू कसरी विश्वका विभिन्न भागहरूमा फैलिए र अन्ततः युरोपसम्म पुगे भन्ने कुरा पनि समावेश छ।