फुटबल अहिले इतिहासकै एउटा कठिन मोडमा पुगेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) ले अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) लाई तेस्रो पक्षको हस्तक्षेपलाई कारण देखाउँदै २०२६ जुन २४ देखि निलम्बन गरेपछि नेपाली फुटबलको भविष्यबारे गम्भीर बहस सुरु भएको हो।
राष्ट्रिय टोलीदेखि क्लब फुटबलसम्म अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता प्रभावित बनेको अवस्थामा एन्फाको नेतृत्व, व्यवस्थापन र आगामी बाटोबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक देखिन्छ।
यही परिस्थितिमा नेपाली फुटबल समर्थकबीच एउटा फरक प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ- ‘एक कार्यकालका लागि पूर्वअध्यक्ष तथा गणेश थापालाई फेरि नेपाली फुटबलको नेतृत्व गर्ने अवसर दिन सकिँदैन र ?’
यो प्रश्नको उत्तर तत्काल ‘हुन्छ’ वा ‘हुँदैन’ भनेर दिनुभन्दा पहिले गणेश थापाको फुटबल यात्रालाई तथ्यका आधारमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।
थापा नेपाली राष्ट्रिय टोलीका पूर्वखेलाडी तथा कप्तान हुन्। उनी लामो समय एन्फाको नेतृत्वमा रहे। उपलब्ध विवरणअनुसार उनले सन् १९९५ देखि २०१५ सम्म एन्फाको अध्यक्षका रूपमा काम गरेका थिए। उनको कार्यकालमा युवा फुटबल, प्रशिक्षण तथा घरेलु फुटबल संरचनासँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यक्रम अघि बढाइएको दाबी गरिन्छ।
थापाको नेतृत्वकाललाई लिएर नेपाली फुटबलमा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै धारणा छन्। समर्थकहरूले उनको कार्यकालमा युवा फुटबल र खेलाडी विकासमा भएको काम, घरेलु प्रतियोगितालाई निरन्तरता दिने प्रयास तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा नेपाली फुटबलको पहुँच विस्तारका प्रयासलाई सम्झिने गरेका छन्।
तर उनको नेतृत्व विवादरहित भने थिएन।
फिफाको स्वतन्त्र इथिक्स कमिटीले सन् २०१५ मा भ्रष्टाचारसम्बन्धी प्रावधान उल्लंघन गरेको ठहर गर्दै थापामाथि १० वर्षको प्रतिबन्ध र जरिवाना लगाएको थियो। फिफा अपिल कमिटीले पनि उनको अपिल पूर्ण रूपमा स्वीकार गरेन र प्रतिबन्ध कायम राख्यो।
यही कारण गणेश थापाको नामसँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न उनको विगतको फिफाको प्रतिबन्ध हो।
नेपाली फुटबल समर्थकले यो विषयलाई बिर्सन मिल्दैन। कुनै पनि सम्भावित नेतृत्वबारे छलफल गर्दा विगतका विवाद, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको निर्णय र नेपाली फुटबलमा त्यसले पारेको प्रभावलाई पनि समान रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।
तर अर्को महत्वपूर्ण तथ्य पनि छ।
सन् २०२५ अगस्टमा पाटन उच्च अदालतले थापालाई फुटबल गतिविधिबाट रोक्ने फिफाको निर्णयलाई बदर गरेको थियो। अदालतले उनले फिफाले लगाएको १० वर्षको प्रतिबन्ध पूरा गरिसकेको अवस्थामा सोही विषयलाई आधार बनाएर एन्फाले थप प्रतिबन्ध लगाउनु न्यायका सिद्धान्तसँग मेल नखाने ठहर गरेको थियो। अदालतले उनलाई फुटबलसम्बन्धी गतिविधिमा सहभागी हुनबाट रोक्न नहुने निर्देशनसमेत दिएको थियो।
यसले गणेश थापाको नेपाली फुटबलमा पुन: संलग्नताबारे कानुनी बहसलाई नयाँ आधार दिएको छ। तर यहाँ अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ— फुटबल गतिविधिमा सहभागी हुन पाउनु र एन्फाको अध्यक्ष बन्न पाउनु एउटै कुरा हो कि होइन ?
यसको निर्णय एन्फाको विधान, निर्वाचन प्रक्रिया, फिफा/एएफसीका नियम तथा सम्बन्धित कानुनी व्यवस्थाअनुसार हुनुपर्ने हुन्छ। त्यसैले केवल अदालतको निर्णयलाई आधार बनाएर अध्यक्ष बन्न पाउने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
किन उठ्यो फेरि गणेश थापाको नाम ?
आज नेपाली फुटबलमा देखिएको संकटले पुराना नेतृत्वकर्ताको भूमिकाबारे पनि बहस गराएको छ। फिफाले एन्फालाई निलम्बन गरेपछि राष्ट्रिय टोली र क्लबहरू अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताबाट बाहिरिएका छन्। फिफा र एएफसी बाट आउने विकास कार्यक्रम तथा अन्य अवसरसमेत निलम्बनका कारण प्रभावित भएका छन्।
सेप्टेम्बर २०२६ सम्म आइपुग्दा पनि निलम्बन कायम रहेको समाचारहरू सार्वजनिक भएका छन्। यसबीच एन्फाको नेतृत्व र सरकारी निकायबीचको विवादले नेपाली फुटबल व्यवस्थापनको संकटलाई थप गम्भीर बनाएको देखिन्छ।
यस्तो अवस्थामा समर्थकहरूको एउटा धारणा हुन सक्छ—नयाँ नेतृत्व खोज्ने क्रममा नेपाली फुटबललाई लामो समयदेखि बुझेका, खेलाडीका रूपमा मैदानमा खेलेका र प्रशासनिक अनुभव भएका व्यक्तिलाई पनि अवसर दिएर हेर्नुपर्छ।
त्यसमा गणेश थापाको नाम आउनु अस्वाभाविक होइन।
उनी आफैं खेलाडी थिए। राष्ट्रिय टोलीको प्रतिनिधित्व गरे। त्यसपछि फुटबल प्रशासनमा लामो समय काम गरे। त्यसैले खेलाडी र प्रशासक दुवै पक्षबाट फुटबललाई बुझेको अनुभव उनीसँग रहेको तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन।
तर प्रश्न यतिमै सकिँदैन।
‘पुरानो अनुभव’ कि ‘नयाँ सुरुवात’ ?
नेपाली फुटबलमा अहिले एउटा महत्वपूर्ण बहस आवश्यक छ—हामीलाई अनुभवी नेतृत्व चाहिएको हो कि पूर्ण रूपमा नयाँ नेतृत्व ?
अनुभव भएका व्यक्तिले संस्थागत कमजोरी छिटो पहिचान गर्न सक्छन्। अर्कोतर्फ, लामो समय पुरानो शैलीमा चलेका नेतृत्वबाट नयाँ संरचना बन्न नसक्ने तर्क पनि उठ्न सक्छ।
गणेश थापाको सन्दर्भमा पनि यही दुई धारणा देखिन्छ।
एक पक्षले उनीसँग रहेको फुटबल अनुभव, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र प्रशासनिक ज्ञानलाई उपयोग गर्नुपर्ने बताउन सक्छ। अर्को पक्षले विगतमा उनीमाथि लागेको फिफा प्रतिबन्ध र एन्फा नेतृत्वको लामो कार्यकालसँग जोडिएका विवादलाई सम्झाउँदै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्ने तर्क गर्न सक्छ।
त्यसैले ‘गणेश थापा नै आउनुपर्छ’ वा ‘आउनु हुँदैन’ भन्ने निष्कर्षभन्दा पहिले उनी आए भने नेपाली फुटबलका लागि उनको स्पष्ट योजना के हुन्छ ? भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।
एक कार्यकालको अवधारणा
यदि नेपाली फुटबल समर्थकहरूले ‘एक कार्यकाल’को अवधारणा अघि सार्छन् भने त्यो भावनात्मक नारामात्र नभई स्पष्ट कार्यक्रमसहित आउनुपर्ने हुन्छ।
त्यस्तो नेतृत्वले पहिलो प्राथमिकतामा फिफाको निलम्बन हटाउने वातावरण निर्माण, एन्फाको आन्तरिक विवाद समाधान, खेलाडीको भविष्य सुनिश्चित गर्ने, नियमित घरेलु लिग सञ्चालन गर्ने, युवा तथा महिला फुटबललाई बलियो बनाउने र पारदर्शी आर्थिक प्रणाली स्थापना गर्ने विषयमा स्पष्ट प्रतिबद्धता दिनुपर्ने हुन्छ।
त्यस्तै, अध्यक्ष बन्ने व्यक्ति कुनै पनि विवादभन्दा माथि संस्थालाई राख्ने र फुटबल प्रशासनलाई व्यक्तिगत प्रभावभन्दा नियम र प्रणालीबाट सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धतासहित आउनुपर्ने हुन्छ।
यही मापदण्डमा गणेश थापा वा अन्य कुनै पनि सम्भावित नेतृत्वलाई हेर्न सकिन्छ।
के चाहन्छन् नेपाली फुटबल समर्थक ?
नेपाली फुटबल समर्थकका लागि अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा व्यक्ति होइन, फुटबलको भविष्य हो।
दशरथ रंगशालामा राष्ट्रिय टोलीको खेल हेर्न पाउने वातावरण, खेलाडीले नियमित प्रतियोगिता खेल्न पाउने अवस्था, क्लबहरूले स्थिर संरचनामा फुटबल सञ्चालन गर्न पाउने व्यवस्था र नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मैदानमा पुन: प्रतिस्पर्धा गर्न पाउने अवस्था नै समर्थकको मूल चाहना हो।
त्यसैले प्रश्न ‘गणेश थापा राम्रो कि नराम्रो ?’ भन्ने होइन।
प्रश्न हो- ‘नेपाली फुटबललाई अहिले कस्तो नेतृत्व चाहिएको छ ?’
यदि गणेश थापा फेरि नेतृत्वमा आउन चाहन्छन् भने उनले विगतका उपलब्धिसँगै विगतका विवादबारे पनि स्पष्ट जवाफ दिनुपर्ने हुन्छ। आफूले अब के फरक गर्ने, नेपाली फुटबललाई कसरी अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पुन: स्थापित गर्ने र एन्फालाई कसरी पारदर्शी तथा जवाफदेही बनाउने भन्ने स्पष्ट योजना नेपाली समर्थकसामु राख्नुपर्ने हुन्छ।
त्यसपछि निर्णय गर्ने अधिकार एन्फाका सदस्य, प्रतिनिधि र सम्बन्धित फुटबल निकायको हुनेछ।
अहिलेको संकटले एउटा कुरा भने स्पष्ट बनाएको छ- नेपाली फुटबललाई व्यक्ति केन्द्रित विवादभन्दा माथि उठाएर संस्थागत सुधारतर्फ लैजानुपर्ने आवश्यकता छ।
त्यसैले ‘अब एक कार्यकाल गणेश थापालाई एन्फाको नेतृत्व दिन सकिँदैन र ?’ भन्ने प्रश्नलाई समर्थन वा विरोधको नाराभन्दा पनि नेपाली फुटबलको विगत, वर्तमान संकट र भविष्यको आवश्यकतालाई केन्द्रमा राखेर बहस गर्ने विषयका रूपमा लिन सकिन्छ।
अन्तत: नेतृत्वमा को आउँछ भन्ने भन्दा पनि नेपाली फुटबललाई कसरी पुन: मैदानमा फर्काउने, खेलाडीको भविष्य कसरी सुरक्षित गर्ने र एन्फालाई कसरी विश्वसनीय संस्थाका रूपमा स्थापित गर्ने भन्ने प्रश्न अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण बनेको छ।
