काठमाडौँ, १७ असोज । बोत्सवानाले आफ्नो ६०औँ स्वतन्त्रता दिवस मनाउन मासुको जोहो गर्न २३ वटा हात्ती मार्ने अनुमति दिएपछि पशु अधिकारकर्मीहरूको तीव्र आलोचना खेप्नुपरेको छ।
विश्वमै सबैभन्दा बढी हात्तीको जनसङ्ख्या रहेको यो दक्षिणी अफ्रिकी मुलुकले बेलायतबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको ६० वर्ष पुगेको अवसरमा देशभर विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दैछ।
बीबीसीका अनुसार बोत्सवानाको वातावरण तथा पर्यटन मन्त्रालयले जारी गरेको अनुमतिपत्रले अधिकारीहरूलाई "विशेष अवसर वा सत्कारका लागि" भनी वर्णन गरिएको प्रयोजनका लागि २३ वटा हात्ती र अन्य वन्यजन्तुको सिकार गर्न छुट दिएको छ।
तर, सरकारकाे यस निर्णयले वन्यजन्तु संरक्षण समूहहरूमा चिन्ता बढाएको छ। बोत्सवानास्थित 'एलिफेन्ट प्रोटेक्सन सोसाइटी' (हात्ती संरक्षण समाज) का अध्यक्ष ओइट्से नावालेबताएअनुसार हात्तीहरूलाई अझ बढी संरक्षणको आवश्यकता छ। उनले चेतावनी दिए कि उत्सवको भोजका लागि हात्तीको प्रयोग गर्दा वन्यजन्तु संरक्षणबारे गलत सन्देश जान सक्छ । साथै, आधिकारिक रूपमै हात्ती मार्ने कार्यलाई स्वीकृति दिँदा यसलाई स्वीकार्य मानिने अवस्था सिर्जना भई अवैध सिकारलाई समेत बढावा मिल्न सक्छ। "बन्दुकको आवाजका कारण सधैँ एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लखेटिँदा हात्तीहरूले आफ्नो सामाजिक संरचना गुमाएका छन्," नावाले भने।
उता, बोत्सवानाका केही नागरिकले 'खुर-मुख रोग' को प्रकोपका बिच वन्यजन्तुको मासु उपभोग गर्ने विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। यद्यपि, अधिकारीहरूले रोगको फैलावट नियन्त्रण गर्न विभिन्न उपाय लागू गरेका छन्।माउनका एक वृद्ध, छेनात्से मोनवेलाले आफ्नो समुदायलाई हात्तीको सट्टा भैँसी उपलब्ध गराइनुपर्ने बताए। उनले हात्तीको सांस्कृतिक र वातावरणीय महत्त्व रहेको तर्क गर्दै उत्सवका लागि कुन जनावर प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय गर्दा बोत्सवानाको वन्यजन्तु संरक्षणसम्बन्धी विगतको इतिहासलाई ध्यानमा राख्नुपर्ने उल्लेख गरेका छन ।
ती २३ वटा हात्तीलाई आठ जिल्लामा विभाजन गरिने भएको थियो। शुक्रबार बिहानसम्म कतिवटा मारिए भन्ने कुरा तत्काल स्पष्ट हुन सकेकाे छैन। स्थानीय सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूमा बासिन्दाहरू हात्तीका मृत शरीर वरिपरि जम्मा भएर मासु सङ्कलन गरिरहेको देखाइएको थियो। केही क्षेत्रमा मानिसहरूले चक्कु प्रयोग गरी सिधै जनावरको शरीरबाट मासु काटिरहेको दृश्य पनि देखिएको थियो। चोबे जिल्लामा एउटा विद्यालय परिसरमा रहेको हात्तीको मृत शरीरबाट स्थानीय बासिन्दाले मासु सङ्कलन गरेको घटनापछि स्थानीय सांसदले चिन्ता व्यक्त गरेका थिए ।
सांसद सिमासिकु मापुलाङ्गाले यसरी जथाभाबी मासु वितरण गर्दा वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि समस्या सिर्जना हुन सक्ने बताए। उनले स्वच्छता कायम गर्न र वितरणलाई व्यवस्थित बनाउन मासुलाई साना प्याकेटहरूमा तयार पार्नुपर्ने सुझाव दिए। वन्यजन्तुको बाहुल्यता भएका केही समुदायमा हात्तीको मासु खाइन्छ, विशेष गरी कानुनी रूपमा गरिएको सिकारबाट प्राप्त मासु स्थानीय स्तरमा वितरण गर्दा। यद्यपि, बोत्सवानाभरि यसलाई दैनिक उपभोग्य मुख्य खाद्य पदार्थका रूपमा लिइँदैन।
देशको कानुनले वन्यजन्तुको मासुमा कडा नियन्त्रणको व्यवस्था गरेको छ; सामान्यतया यसको स्वामित्व राख्नका लागि उक्त मासु कानुनी सिकारबाट प्राप्त भएको प्रमाण आवश्यक पर्छ। यस विवादले बोत्सवानाले आफ्नो विशाल हात्तीको जनसङ्ख्यालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्नेबारे लामो समयदेखि चलिरहेको बहसलाई पुनः ब्युँताएको छ।
बोत्सवानामा १ लाख ३० हजारभन्दा बढी हात्ती रहेका छन्। वन्यजन्तु क्षेत्रको नजिक बसोबास गर्ने समुदायहरूले हात्तीले बालीनाली र सम्पत्तिमा क्षति पुर्याएको गुनासो बारम्बार गर्दै आएका छन् भने यी जनावरहरूसँगको जम्काभेटका कारण केही मानिसको ज्यान समेत गएको छ। सरकारले हात्तीको जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न र मानिस तथा वन्यजन्तुबिचको द्वन्द्व कम गर्नका लागि 'नियमित सिकार' को बचाउ गर्दै आएको छ। अधिकारीहरूका अनुसार सिकारबाट प्राप्त हुने रकम स्थानीय समुदायमा संरक्षण र विकासका कार्यहरूमा खर्च गरिन्छ।
बोत्सवानाले सन् २०१४ मा तत्कालीन राष्ट्रपति इयान खामाको कार्यकालमा 'ट्रफी हन्टिङ' (मनोरञ्जनात्मक सिकार) मा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। पाँच वर्षपछि उनका उत्तराधिकारी मोकग्वेत्सी मासिसीको पालामा उक्त प्रतिबन्ध फुकुवा गरियो। सन् २०२४ को निर्वाचन जितेर पदभार सम्हालेका राष्ट्रपति डुमा बोकोको कार्यकालमा पनि सिकारको क्रम जारी छ।
सरकारको भनाइ अनुसार सिकारबाट प्राप्त राजस्व संरक्षण र स्थानीय विकासमा सहयोग पुर्याउन प्रयोग गरिन्छ। वातावरण तथा पर्यटन मन्त्री विन्टर म्मोलोत्सीले गत वर्ष संसद्लाई जानकारी गराएअनुसार सन् २०२५ मा हात्ती पाइने क्षेत्रका परियोजनाका लागि विशेष हात्ती सिकार कोटाबाट १ करोड ५६ लाख पुला अर्थात करिब ११ लाख अमेरिकी डलर बराबर आम्दानी भएको थियो।
यद्यपि, संरक्षणवादी समूहहरूले सिकारको यो स्तर दिगो छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठाइरहेका छन्। बोत्सवानाको सिकार नीतिका समर्थकहरूको तर्क छ कि अन्तर्राष्ट्रिय आलोचनाले सधैँ हात्तीको ठूलो जनसङ्ख्यासँगै बसोबास गर्ने ग्रामीण समुदायले भोग्नुपर्ने कठिनाइहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दैन। उनीहरू भन्छन् कि हात्तीको बासस्थान र मानिसका खेत तथा बस्तीहरू एकअर्कासँग जोडिँदै जाँदा हात्तीले बालीनाली र पूर्वाधार नष्ट गर्न सक्छन् तथा मानिसहरूका लागि खतरा पनि निम्त्याउन सक्छन्।
